Glossary: Maneno Muhimu ya Uwekezaji (Swahili + English)

Kusoma ripoti za kifedha au makala za uwekezaji kunaweza kuwa gumu bila kuelewa misamiati yake. Kamusi hii ya haraka itakusaidia kusoma taarifa za DSE, mutual funds, na hati fungani. Tumeunganisha pia makala zinazohusiana ili uingie kwa undani zaidi.

A

• AGM (Mkutano Mkuu wa Mwaka) – mkutano wa wanahisa kupitisha hesabu na maamuzi muhimu.
• Asset Allocation (Mgao wa Mali) – kugawa uwekezaji kwenye hisa, hati fungani, fedha taslimu n.k. Soma zaidi kwenye Risk Management: Usiguse Pesa ya Kodi ….
• Ask Price – bei ambayo muuzaji yuko tayari kuuza hisa; huonekana pamoja na bid kwenye soko.

B

• Bid Price – bei ambayo mnunuzi yuko tayari kununua hisa.
• Bond (Hati Fungani) – deni la muda mrefu linalolipa riba; serikali au kampuni linaweza kutoa. Lengo letu la baadaye la “Bonds” litapanua mada hii.
• Broker – kampuni ya udalali inayoweka maagizo ya kununua/kuuza DSE kwa niaba yako.
• Book Closure / Record Date – tarehe ya kufunga orodha ya wanahisa wanaostahili gawio; rejea makala Dividend ni Nini na Inalipwaje Tanzania?.

C

• Capital Gains – faida ya mtaji: unapouza hisa kwa bei ya juu kuliko uliyoinunulia.
• CDS (Central Depository System) – mfumo/akaunti ya kuhifadhi umiliki wa hisa zako (kama “kasha la kidijitali” la hisa). Unaifungua kupitia broker; anza hapa: Jinsi ya Kuanza Kuwekeza DSE Tanzania (Hatua kwa Hatua).
• CMSA – Capital Markets and Securities Authority; mdhibiti wa masoko ya mitaji Tanzania.
• Custodian – taasisi inayohifadhi mali za mfuko (hasa mutual funds) kwa niaba ya wawekezaji, ili kulinda maslahi yao.

D

• Dividend (Gawio) – sehemu ya faida inayogawiwa kwa wanahisa. Angalia mwongozo wetu: Dividend ni Nini na Inalipwaje Tanzania?.
• DSE – Soko la Hisa la Dar es Salaam, mahali hisa na hati fungani zinauzwa; anza na Jinsi ya Kuanza Kuwekeza DSE Tanzania (Hatua kwa Hatua).
• DPS (Dividend Per Share) – kiasi cha dividend kinacholipwa kwa kila hisa.

E

• EPS (Earnings Per Share) – faida kwa kila hisa; hutumika sana kwenye tathmini kama P/E.
• Ex-Dividend Date – tarehe ambayo kuanzia hapo ukinunua hisa, hustahili dividend ya mzunguko huo.

F

• Fund Manager – kampuni au mtu aliyeidhinishwa kusimamia mfuko wa uwekezaji. Tanzania, CMSA husimamia leseni hizi.

G

• Growth Fund – mfuko unaolenga ukuaji wa mtaji kuliko gawio la sasa. Tazama makala ya Mutual Funds ni Nini? UTT na Namna ya Kuanzia.

I

• Income Fund – mfuko unaolipa mapato ya kawaida kutokana na riba au gawio; unaofaa kwa malipo thabiti.
• Inflation – mfumuko wa bei; hupunguza “nguvu ya fedha” kwa muda, hivyo return yako halisi ni return minus inflation.
• IPO (Initial Public Offer) – uuzaji wa kwanza wa hisa kwa umma kabla ya kuorodheshwa DSE.

K

• KYC (Know Your Customer) – taratibu za uthibitisho wa mteja (kitambulisho, anuani n.k.) kabla ya kufungua akaunti ya uwekezaji.

L

• Liquidity (Ukwasi) – urahisi wa kuuza mali (hisa/unit) na kupata fedha bila kupunguza bei sana.
• Limit Order – agizo la kununua/kuuza kwa bei uliyoweka (si zaidi/si chini); ni aina ya agizo linalotumika sana kwenye DSE.

M

• Market Cap (Market Capitalization) – thamani ya kampuni sokoni: bei ya hisa × idadi ya hisa zote.
• Market Order – agizo la kununua/kuuza mara moja kwa bei ya soko (kutegemea mazingira ya soko na mfumo wa broker).
• Money Market Fund – mfuko wa muda mfupi unaowekeza kwenye T-bills; ukwasi wa juu, hatari ndogo.
• Mutual Fund – chombo kinachokusanya fedha za wawekezaji na kuziwekeza pamoja. Soma mwongozo wetu: Mutual Funds ni Nini? UTT na Namna ya Kuanzia.

N

• NAV (Net Asset Value) – thamani ya mali za mfuko pungufu ya madeni, gawanywa kwa idadi ya units. Hutumika kuhesabu bei ya kununua au kuuza units.

P

• P/E Ratio (Price to Earnings) – bei ya hisa ÷ faida kwa hisa. Husaidia kulinganisha bei na faida. Usiiangalie pekee; linganisha na ukuaji wa faida na sekta.

R

• Rebalancing – kurejesha uwiano wa uwekezaji kwenye lengo la awali, mara nyingi kila mwaka. Inatajwa katika Faida na Hasara za Hisa vs Mutual Funds.
• Redeem / Redemption – kitendo cha kutoa fedha kwenye mutual fund kwa kuuza units zako kwa mfuko.
• Rights Issue – kampuni kutoa fursa kwa wanahisa waliopo kununua hisa mpya (mara nyingi kwa bei ya punguzo) ili kuongeza mtaji.
• ROE (Return on Equity) – kipimo cha faida ikilinganishwa na mtaji wa wanahisa; hutumika sana kwenye tathmini ya benki.

S

• Scrip / Bonus Issue – gawio kwa hisa badala ya fedha taslimu. Maelezo zaidi katika makala ya gawio.
• Settlement – hatua ya kukamilisha muamala (kubadilishana hisa na fedha); hutokea baada ya siku kadhaa za kazi kulingana na utaratibu wa soko.
• Stop-Loss – agizo la kuuza mali ikishuka hadi bei fulani ili kupunguza hasara.
• Spread (Bid/Ask Spread) – tofauti kati ya bid price na ask price; spread kubwa mara nyingi huashiria ukwasi mdogo.
• Stamp Duty – kodi/tozo inayoweza kuambatana na miamala fulani (mf. ununuzi wa hisa); muulize broker kwa gharama za sasa.

T

• Treasury Bills (T-Bills) – hati fungani za muda mfupi za serikali, mara nyingi ndani ya mwaka mmoja; hutumiwa kwenye money market funds.
• TER (Total Expense Ratio) – jumla ya gharama za mfuko kwa mwaka (management fee + gharama nyingine), mara nyingi huonyeshwa kwenye taarifa ya mfuko.
• TIN – Taxpayer Identification Number; huweza kuhitajika kwenye taratibu fulani za malipo/kodi.
• TRA – Tanzania Revenue Authority.

U

• Units – “vipande” unavyomiliki kwenye mutual fund. Unaponunua mfuko, hununui hisa ya kampuni moja; hununua units kwa bei ya NAV.

V

• Volatility – kiwango cha mtikisiko wa bei/return; volatility kubwa ina maana ya kupanda na kushuka zaidi.

Y

• Yield – mapato yanayotarajiwa ukilinganisha na bei (mf. dividend yield kwenye hisa au yield kwenye bond).

Hitimisho

Ukishazoea maneno haya, kusoma ripoti za DSE na taarifa za mutual funds kutakuwa rahisi. Endelea kurejea kamusi hii na makala zingine za UwekezajiTZ unapokutana na neno jipya. Lengo ni kukupa lugha na ujasiri wa kufanya maamuzi ya uwekezaji kwa Kiswahili.