ROE ni nini? Pima faida inayozalishwa na mtaji wa wanahisa

Kampuni mbili zimetangaza faida ya TZS milioni 30 kila moja. Je, zimefanya vizuri kwa kiwango sawa? Kabla ya kujibu, fikiria kwamba moja ilitumia mtaji wa wanahisa wa TZS milioni 150, na nyingine milioni 300. Faida ni sawa, lakini kiasi cha mtaji kinachohusika kinatofautiana.

Hapo ndipo Return on Equity (ROE) inaposaidia. Ni kipimo cha faida ya kampuni ikilinganishwa na mtaji wa wanahisa. Kwa anayejifunza kuchambua hisa za DSE, kinaongeza swali muhimu kwenye taarifa ya faida: kampuni imezalisha faida hiyo kwa mtaji kiasi gani?

Mtaji wa wanahisa ni nini?

Mtaji wa wanahisa, au shareholders’ equity, ni tofauti kati ya mali na madeni yote ya kampuni kwenye vitabu vya hesabu:

Mtaji wa wanahisa = Mali zote − Madeni yote

Unajumuisha fedha zilizowekwa na wanahisa pamoja na faida iliyobaki ndani ya kampuni na vipengele vingine vya mtaji. Usichanganye kiasi hiki na thamani ya kampuni sokoni, ambayo hutokana na bei ya hisa na idadi ya hisa zilizopo. FINRA inaeleza tofauti kati ya thamani kwenye vitabu na thamani ya soko.

Jinsi ya kuhesabu ROE

Kwa mfano rahisi wa kampuni yenye hisa za kawaida pekee, tumia:

ROE = (Faida baada ya kodi ÷ Wastani wa mtaji wa wanahisa) × 100

Wastani wa mtaji = (Mtaji wa mwanzo wa mwaka + Mtaji wa mwisho wa mwaka) ÷ 2

Kutumia wastani kunasaidia kwa sababu faida ni ya kipindi kizima, huku mtaji ukibadilika katika mwaka. Federal Reserve pia hutumia faida ikigawanywa kwa wastani wa equity katika ufafanuzi wake wa ROE.

Mfano wa kampuni ya kubuni

Tuchukulie Kampuni A ina taarifa hizi. Hizi ni namba za kujifunzia, si matokeo ya kampuni iliyoorodheshwa DSE.

Kipengele	Kiasi
Mtaji wa wanahisa mwanzoni mwa mwaka	TZS milioni 120
Mtaji wa wanahisa mwishoni mwa mwaka	TZS milioni 180
Faida baada ya kodi kwa mwaka	TZS milioni 30

Wastani wa mtaji ni (120 + 180) ÷ 2 = TZS milioni 150.

ROE ni (30 ÷ 150) × 100 = 20%.

Maana yake: kwa kila TZS 100 ya wastani wa mtaji wa wanahisa, kampuni ilizalisha TZS 20 za faida katika mwaka huo.

Ukitumia mtaji wa mwisho wa mwaka pekee, utapata (30 ÷ 180) × 100 = 16.7%. Tofauti hii inaonyesha kwa nini lazima ujue namna kipimo kilivyohesabiwa kabla ya kulinganisha namba mbili. Kampuni ikiingiza mtaji mkubwa katikati ya mwaka, wastani unaozingatia vipindi vifupi zaidi unaweza kufaa kuliko wastani wa mwanzo na mwisho pekee.

ROE si gawio wala ongezeko la bei ya hisa

ROE ya 20% haimaanishi kwamba ukiweka TZS milioni moja kwenye hisa utapokea TZS 200,000 mwisho wa mwaka. Kampuni inaweza kubakiza faida kwa ajili ya shughuli zake, na bei ya hisa inaweza kupanda au kushuka.

Tuchukulie ulinunua hisa kwa jumla ya TZS 1,000,000, ukapokea gawio la TZS 40,000, kisha ukaziuza kwa TZS 1,050,000. Faida yako kabla ya gharama na kodi zinazohusika ni TZS 90,000, sawa na 9% ya fedha ulizotumia kununua. Hilo ni hesabu tofauti na ROE ya kampuni.

Soma pia gawio ni nini na linalipwaje Tanzania ili kuelewa namna sehemu ya faida inavyoweza kuwafikia wanahisa.

ROE nzuri ni ya kiwango gani?

Hakuna asilimia moja inayothibitisha kwamba kila kampuni ni uwekezaji mzuri. Anza kwa kulinganisha kampuni zinazofanya biashara zinazofanana na kutumia vipindi vinavyolingana. Benki na kampuni ya viwanda zina mifumo tofauti ya biashara na matumizi ya mtaji.

Kisha soma mwenendo wa miaka kadhaa. Katika mfano wetu, Kampuni A yenye ROE ya 20% imetengeneza faida kubwa kwa kila shilingi ya mtaji kuliko Kampuni B yenye faida ya milioni 30 na wastani wa mtaji wa milioni 300, ambayo ina ROE ya 10%. Lakini tofauti hiyo pekee haitoshi kuchagua hisa ya kununua. Bei unayolipa na hatari za biashara bado zinahitaji kuchunguzwa. FINRA inaeleza matumizi ya ROE na vipimo vingine katika tathmini ya kampuni.

Je, ulinganishe ROE na riba ya hati fungani?

ROE hupima faida dhidi ya mtaji kwenye vitabu vya kampuni. Mapato ya hati fungani huhusiana na bei unayolipa, malipo ya riba na masharti ya hati hiyo. Hivyo, kusema ROE imezidi riba ya hati fungani hakuthibitishi kwamba hisa itakupa mapato makubwa zaidi.

Unapolinganisha chaguo za uwekezaji, zingatia mapato yanayotarajiwa kwako, bei ya kununua na hatari. Tofautisha pia coupon, yaani kiwango cha riba ya hati, na yield, ambayo huzingatia bei yake. FINRA inaeleza namna bei na yield vinavyohusiana katika hati fungani.

Wakati ROE kubwa inahitaji uchunguzi zaidi

Madeni mengi yanaweza kuongeza ROE. Kampuni inayotegemea zaidi fedha za kukopa inaweza kuwa na mtaji mdogo wa wanahisa ukilinganishwa na mali zake. Hali hiyo inaweza kuinua ROE, lakini pia huongeza mzigo wa malipo ya deni. CFA Institute inaeleza kwa nini ROE ya benki inapaswa kutazamwa pamoja na hatari na matumizi ya fedha za kukopa.

Faida ya tukio moja inaweza kupamba mwaka mmoja. Kwa mfano wa kubuni, kampuni ikipata milioni 10 kutokana na biashara zake na milioni 20 kwa kuuza jengo, jumla ni milioni 30. Hesabu ya ROE inaweza kuonekana nzuri, lakini unahitaji kujua kama faida hiyo inaweza kurudiwa.

Mtaji mdogo unaweza kufanya asilimia ionekane kubwa sana. Faida ya milioni 5 ikigawanywa kwa mtaji wa milioni 10 ni 50%. Angalia kilichofanya mtaji uwe mdogo. Mtaji ukiwa sifuri, huwezi kuhesabu ROE kwa kugawanya; ukiwa hasi, tafsiri ya kawaida haitumiki. Hasara ikigawanywa kwa mtaji hasi inaweza hata kutoa asilimia chanya bila kuonyesha biashara yenye afya.

Hatua za kutumia ROE unaposoma ripoti ya kampuni

1. Tafuta ripoti ya mwaka kwenye tovuti rasmi ya kampuni au DSE. Angalia mwaka wa taarifa na kama hesabu zimekaguliwa.
2. Chagua taarifa zinazolingana. Usichanganye faida ya kundi la kampuni na mtaji wa kampuni mama pekee. Kama unatumia faida inayohusishwa na wanahisa wa kampuni mama, tumia pia mtaji unaohusishwa nao.
3. Soma maelezo ya kipimo. Hakiki kama kampuni imetumia wastani wa mtaji, mtaji wa mwisho wa mwaka au imebadilisha faida ya robo mwaka kuwa makadirio ya mwaka mzima.
4. Linganisha miaka na washindani. Chunguza sababu za ongezeko au upungufu, pamoja na mabadiliko ya mtaji na faida zisizojirudia.
5. Ongeza vipimo vingine. Soma madeni, mtiririko wa fedha, gawio na bei ya hisa kabla ya kufanya uamuzi.

Unapofungua ripoti inayofuata, andika namba tatu kwanza: faida ya mwaka, mtaji wa mwanzo na mtaji wa mwisho. Hesabu ROE, halafu tafuta maelezo ya kilichozalisha faida hiyo. Zoezi hilo litakusaidia kusoma zaidi ya kichwa cha habari kinachosema “faida imeongezeka.” Kwa hatua za kuingia sokoni, soma jinsi ya kuanza kuwekeza DSE Tanzania.